Wstęp
Termin Hydrocephalus – czyli wodogłowie pochodzi z języka greckiego.
“Hydro” oznacza wodę, a “cephalie” - mózg. Wodny płyn, nazywany płynem mózgowo-rdzeniowym, jest stale produkowany wewnątrz czterech komór mózgowych: codziennie wytwarzanych jest od 400 do 600 ml płynu. Płyn mózgowo-rdzeniowy normalnie spływa przez wąski kanał z jednej komory do kolejnej, a następnie wypływa z mózgu wzdłuż rdzenia kręgowego. Płyn mózgowo-rdzeniowy jest wchłaniany do krwioobiegu, a jego ilość i ciśnienie utrzymywane są w dość wąskiej granicy. W wypadku, gdy kanał, wzdłuż którego spływa płyn jest w którymkolwiek miejscu zablokowany, płyn mózgowo-rdzeniowy akumuluje się wewnątrz komór mózgowych, powodując ich poszerzenie się i nacisk na otaczające tkanki. Głowa małego dziecka czy niemowlęcia ulega wówczas powiększeniu. W wypadku starszych dzieci lub dorosłych, rozmiar głowy nie może się powiększyć, ponieważ kości czaszki są całkowicie zrośnięte.
Wyjaśnienie terminów:
Kresomózgowie (mózg): Główna część mózgu – dwie półkule umieszczone po obydwu stronach (prawa i lewa półkula).
Móżdżek: Mniejsza część mózgu, po tylnej stronie głowy, odpowiedzialna za koordynację mięśniową.
Komory mózgowe: Połączone przestrzenie wewnątrz mózgu, miejsce produkcji płynu mózgowo-rdzeniowego. Są dwie komory boczne (obustronnie), komora trzecia i komora czwarta. Przepływa przez nie płyn mózgowo-rdzeniowy, następnie powierzchni mózgu, przed wchłonięciem się do krwioobiegu
Splot naczyniówkowy: Organ wytwarzający płyn mózgowo-rdzeniowy.
Zatoka strzałkowa górna: Duża żyła biegnąca środkiem powierzchni mózgu, do której spływa /pobierająca i odprowadzająca do krwioobiegu płyn mózgowo-rdzeniowy.
Przysadka mózgowa: Gruczoł usytuowany w zagłębieniu mózgu, blisko twarzy. Pełni bardzo ważną rolę wydzielania dużej ilości hormonów regulujących rozwój i funkcje ciała. Przykładem może być hormon wzrostu oraz inne hormony odpowiedzialne za rozwój płciowy.
Pień mózgu: Bardzo ważny obszar, łączący rdzeń kręgowy z mózgiem. Kontroluje oddychanie inne istotne funkcje życiowe.
Rdzeń kręgowy: Złożony zwój pni nerwów przenoszący impulsy do wszystkich części ciała i umożliwiający ruch mięśni, odczuwanie i odruchy.
Co jest przyczyną wodogłowia?
Wodogłowie jest powodowane niemożliwością przesączania się płynu mózgowo-rdzeniowego do krwiobiegu. Są różne przyczyny wodogłowia.
Wodogłowie może być wrodzone lub nabyte..
Wodogłowie wrodzone
W takim wypadku, dziecko ma wodogłowie od urodzenia. Należy podkreślić, że nie oznacza to dziedziczności. Na ogół nie wiadomo, czym jest spowodowane wodogłowie wrodzone. Do znanych przyczyn mogą należeć:
Zwężenie wodociągu mózgu
Dochodzi do zwężenia jednego ze szlaków (wodociągu) łączącego komory mózgowe, co blokuje przepływ płynu mózgowo-rdzeniowego. Chociaż zawsze są to przypadki wrodzone, objawy mogą wystąpić w późniejszym czasie.
Rozszczep kręgosłupa
U większości dzieci urodzonych z rozszczepem kręgosłupa występuje wodogłowie. Poza uszkodzeniem rdzenia kręgowego zachodzą patologie w budowie pewnych części mózgu, które rozwijają się w płodowym okresie życia dziecka. Uniemożliwiają one prawidłowe odprowadzanie płynu mózgowo-rdzeniowego. Wynikający z tego faktu wzrost ciśnienia może doprowadzić do jeszcze silniejszego ucisku na zawierające patologiczne zmiany części mózgu. Aby uzyskać więcej informacji na temat rozszczepu kręgosłupa, zapoznaj się z broszurą informacyjną ASBAH: „Co to jest rozszczep kręgosłupa?”
Cysty w mózgu
Istnieje szczególna grupa schorzeń dotycząca systemu obiegu płynu mózgowo-rdzeniowego, związanych z formowaniem się wypełnionych płynem cyst (na przykład - cysta typu Dandy Walker). W takich przypadkach, wodogłowie często spowodowane jest uciskiem powiększającej się cysty na otaczającą tkankę.
Genetyka
W bardzo odosobnionych przypadkach, takich jak wodogłowie sprzężone z chromosomem X, jest ono uwarunkowane genetycznie i może wystąpić w kolejnych pokoleniach.
Infekcje matki
Do tej grupy należą streptokoki B, które mogą spowodować niemowlęce zapalenie opon mózgowych i toksoplazmozę u kobiet ciężarnych. Obydwa przypadki są rzadkie, ale mogą być przyczyną wodogłowia.
Wodogłowie nabyte
Występuje po urodzeniu i do jego przyczyn należą:
Udar mózgu
Inne formy wylewu krwi do mózgu, łącznie z takimi, jakie występują u osób dorosłych (“zawał”), mogą spowodować ten rodzaj wodogłowia pokrwotocznego.
Guzy
Guzy mózgu powodują ucisk i opuchnięcie otaczającej tkanki i prowadzą do utrudnionego przesączania się płynu mózgowo-rdzeniowego. W leczeniu guzów mózgu często występuje konieczność kontrolowania tymczasowo występującego wodogłowia.
(Skłonności do udarów i guzów mózgu mogą być cechą wrodzoną).
Zapalenie opon mózgowych
Jest to infekcja okrywających błony mózgowe. Stan zapalny i pojawiające się w jego wyniku zniszczone tkanki blokują drogi odprowadzające płyn, powodując rozwój wodogłowia.
Zapalenie opon mózgowych może nastąpić w każdym wieku, ale najczęściej zdarza się u dzieci. Zachorowalność na jedną z jego form – bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (haemophilus meningitis) – zostało drastycznie zredukowane dzięki szczepionce Hib.
Wcześniactwo
Dzieci urodzone przedwcześnie są narażone na ryzyko rozwinięcia się wodogłowia. Mózg urodzonego przed terminem niemowlęcia, znajdujący się nadal w fazie rozwoju, jest o wiele bardziej wrażliwy na uszkodzenie niż u dziecka donoszonego. Szczególnie ważne są obszary znajdujące się tuż pod wyściółką komór mózgowych – z racji dużej aktywności, rejon ten jest wyjątkowo silnie ukrwiony. Jeżeli u dziecka występują zbyt duże wahania ciśnienia krwi lub z innych powodów poważnie zachoruje, kruche naczynia krwionośne łatwo pękają.
W przypadku pojawienia się takich komplikacji, dziecko jest narażone na krwotok wywołany pęknięciem naczyń krwionośnych. To może prowadzić do powstania na tyle dużego skrzepu, że w niektórych przypadkach dochodzi do przerwania ściany komory mózgowej. Jeżeli skrzeplina zablokuje przepływ płynu mózgowo-rdzeniowego, u dziecka rozwija się wodogłowie. Blokada taka może być tymczasowa lub nieodwracalna. Nawet, jeżeli nie dojdzie do uformowania się skrzepliny, blokadę mogą spowodować pochodzące z krwotoku krwinki czerwone.
Wodogłowie o ciśnieniu prawidłowym
Spotykane u starszych wiekiem osób dorosłych – charakteryzuje się demencją, ograniczeniem mobilności i nietrzymaniem moczu.
Jak leczy się wodogłowie?
Niektóre formy wodogłowia nie wymagają specyficznego leczenia, jeszcze inne mają charakter tymczasowy i nie wymagają leczenia długoterminowego. W większości przypadków jest jednak konieczne – zazwyczaj metodami chirurgicznymi. Środki farmakologiczne były stosowane od wielu lat, ale miewają nieprzyjemne działania uboczne i bywają nieskuteczne.
Najczęściej leczenie polega na wszczepieniu urządzenia nazywanego zastawką. Należy pamiętać, że nie zapewnia ono „wyleczenia” wodogłowia i uszkodzenia tkanki mózgowej pozostają bez zmian. Zastawka służy kontrolowaniu ciśnienia, poprzez odprowadzanie nadmiaru płynu mózgowo-rdzeniowego i zapobiega pogłębianiu się stanu chorobowego pacjenta. Objawy wywołane podwyższonym ciśnieniem zazwyczaj ustępują, ale pozostają inne problemy związane z uszkodzeniem mózgu.
Co to jest zastawka?
Jest to urządzenie służące do przekierowania nagromadzonego płynu mózgowo-rdzeniowego z zablokowanej drogi i odprowadzenie go do krwioobiegu. Składa się z systemu drenów i zaworu, który kontroluje szybkość przepływu i uniemożliwia odpływ wsteczny płynu. Zastawkę wszczepia się chirurgicznie. Górna końcówka drenu umieszczana jest w komorze mózgowej, a dolna prowadzi do serca (zastawka komorowo-przedsionkowa) lub do jamy brzusznej (zastawka komorowo-otrzewnowa). Istnieją różne typy programowalnych (regulowanych) zastawek. Urządzenie w całości umieszczane jest w ciele pacjenta. Płyn odsączany do jamy brzusznej jest stamtąd wchłaniany do krwioobiegu. Przesączanie się płynu może także odbywać się w innych miejscach – na przykład w zewnętrznej powierzchni płuc – opłucnej.
Możliwe komplikacje
W większości przypadków, zastawki wszczepia się na zawsze, lecz od czasu do czasu trzeba dokonać ich poprawy lub kontroli. Na przykład, w miarę wzrostu pacjenta, dren lub cewnik stają się za małe i może być konieczne ich przedłużenie. Niekiedy, jak przy wszelkiego rodzaju implantach, dochodzi do usterki mechanicznej. Należy też pamiętać, że zastawka może ulec zakażeniu lub zablokowaniu.
Na jakie objawy należy zwrócić uwagę?
Objawy są bardzo zróżnicowane pomiędzy pacjentami. Najbardziej miarodajnym znakiem są wcześniej doświadczane reakcje na problemy z zastawką:
Do możliwych objawów nagłej blokady należą:
wymioty, ból głowy, zawroty głowy, światłowstręt i inne zaburzenia wzroku, senność i napad drgawek..
Do możliwych objawów chronicznej niedrożności zastawki należą:
Uczucie zmęczenia, ogólnie złe samopoczucie, problemy ze wzrokiem, zmiany w zachowaniu, spadek zdolności intelektualnych, „nie bycie sobą” – w opinii opiekuna.
Przy podejrzeniu nagłej blokady zastawki, przed upływem czterech godzin od wystąpienia objawów należy zasięgnąć porady lekarskiej na oddziale neurochirurgii.
Objawy świadczące o zakażeniu zastawki różnią się w zależności od zastosowanego sposobu drenażu.
W przypadku zastawek komorowo-otrzewnowych, często przypominają one symptomy towarzyszące blokadzie zastawki. Dzieje się tak, dlatego że przy zakażonej zastawce dolny cewnik jest bardzo często otoczony i odgrodzony przez tkankę. Jednocześnie może występować gorączka i ból brzucha lub dyskomfort i zaczerwienienie w miejscu znajdującym się nad zastawką.
W przypadku zastawek komorowo-przedsionkowych, do zakażenia dochodzi rzadziej, na ogół w odstępach czasowych; często występuje anemia, niekiedy pojawiają się zmiany skórne i bóle stawów. W odróżnieniu od zastawek komorowo-otrzewnowych, takie zakażenia mogą się nie ujawniać przez miesiące, a nawet lata od operacji, podczas której zostały nabyte. Istnieją różne metody wykrywania zakażeń zastawek i przy każdym podejrzeniu należy zasięgnąć porady medycznej.
Jak leczone są komplikacje związane z zastawkami?
Powodujące stany chorobowe blokady zastawek na ogół wymagają interwencji operacyjnej w celu ich regulacji lub wymiany uszkodzonego elementu.
W przypadkach zakażeń, zazwyczaj usuwa się całą zastawkę i przed wszczepieniem nowej, przeprowadza się leczenie antybiotykowe. Współczesne metody leczenia antybiotykami oznaczają, że w większości przypadków taka terapia kończy się sukcesem.
Endoskopowa wentrikulostomia komory trzeciej
Alternatywą leczenia może być wentrikulostomia komory trzeciej. Polega ono na wykonaniu małego otworu na dnie komory mózgowej służącego przekierowaniu przepływu płynu mózgowo-rdzeniowego. Przy pomyślnym przeprowadzeniu takiego zabiegu, unika się konieczności wszczepienia zastawki. Natomiast nie wszystkie odmiany wodogłowia mogą być leczone tą metodą i nie jest ona dostępna w każdym oddziale neurochirurgicznym.
Więcej informacji na ten temat można znaleźć w broszurze informacyjnej ASBAH: „Wentrikulostomia komory trzeciej”.
Napady padaczkowe w wodogłowiu
U niektórych dzieci i osób dorosłych z wodogłowiem występują napady padaczkowe.
Informacje na temat epilepsji i jej leczenia można uzyskać na stronie internetowej: ww.epilepsy.org.uk
Jakie są następstwa wodogłowia?
Wodogłowiu mogą towarzyszyć trudności z przyswajaniem wiedzy takie, jak problemy z koncentracją, rozumowaniem i pamięcią krótkoterminową. Z wodogłowiem wiążą się czasem bardziej subtelne kłopoty z koordynacją, motywacją, umiejętnościami organizacyjnymi i językowymi. Mogą również wystąpić następstwa natury fizycznej, jak zaburzenia wzroku lub przedwczesne dojrzewanie. Wiele z nich można ograniczyć metodami dydaktycznymi lub, kiedy możliwe, leczeniem. Należy podkreślić, że następstwa wodogłowia bywają bardzo zróżnicowane. U niektórych osób są bardzo nieliczne lub prawie nie występują.
Wsparcie
ASBAH odgrywa wiodącą rolę w zapewnianiu wsparcia, poprzez placówki ogólnokrajowe, oddziały regionalne i lokalne stowarzyszenia, oferujące materiały informacyjne i porady praktyczne. Rodziny posiadające dziecko lub osobę dorosłą obarczoną niepełnosprawność czują się czasem bardzo odizolowane. ASBAH jest w stanie umożliwić im, często bardzo potrzebny kontakt z innymi rodzinami w podobnym położeniu.
Udostępniane są informacje i publikacje dotyczące wszelkich aspektów opieki i zarządzania opieką. Pracownicy placówek ogólnokrajowych i rejonowych, lokalni specjaliści i doradcy, w każdej możliwej sytuacji udzielają indywidualnych porad i wsparcia. Nasze usługi są dostępne dla osób niepełnosprawnych i ich rodziców, specjalistów opieki zdrowotnej, szkół, władz lokalnych oraz innych zainteresowanych organizacji.
Dokładniejsze informacje na temat naszych usług są do uzyskania na żądanie pod numerem naszej linii pomocy: 0845 450 7755
w godzinach: 10.00 - 16.00 od poniedziałku do piątku.
Pomóż nam
Działalność ASBAH opiera się na hojności i społecznym wsparciu, pozwalającym nam na udzielanie pomocy naszym klientom – osobom
z wodogłowiem i rozszczepem kręgosłupa, ich rodzinom i opiekunom,
którzy liczą na naszą pomoc i porady. Jeśli chcesz wesprzeć ASBAH, odwiedź stronę internetową: www.asbah.org lub zatelefonuj pod numer: 01733 421327.
Powyższe informacje zostały opracowane przez doradców medycznych ASBAH i zatwierdzone przez Komisję Poradnictwa Medycznego przy ASBAH, złożoną z doświadczonych specjalistów medycznych.
